HAK TEALA'NIN MÜŞAHEDESİ

Hak Teala Efendimizin tecellisinin yedinci mertebesi İnsan-ı Kamil olduğu belirtilir.İnsan-ı Kamil'in alemi şehadette(dünyada)gözüken hali bizim gibi insan olmasıdır.Tüm tecellilerde Müşahede eden yine Hakk tır.Bu hususu Mevlana Cami(k.s)hazretleri şöye ifade etmiştir:MÜLK-İ BEKADA İSTİĞNA İLE FERD OLAN BENİM.BENİM İLE BERABER BAŞKASINA SULH VE CENK ERİŞMEZ.AŞIK ZATIM VE MA'ŞUK ZATIM VE AŞK ZATIMDIR.AĞYARDAN BENİM ETEĞİME TOZ KONMAMIŞTIR".
Bu nedenle aşk,alemin her zerresinde mevcuttur.Bu nedenle aşk nedeniyle nebatta hayvanata,hayvanatta insanata yükselme isteği vardır.İnsan,daha aşağı mertebesinde
olanların(hayvan,nebat,cemad) aşkından ekmeldir.İnsandaki aşkta meratip üzredir.En aşağı derecesi yaratılmış eşyaya aşk ve muhabbettir.Bu husus,insan suretindeki güzellikler yahut eşyadaki güzellikler ve musiki namelerindeki mevzun gibi Maddi,yahutta ahlaki ve adalet gibi manevi ve ruhani olur.
Aşk hususunda insanlar dört kısımdır:
Birinci kısımkalpleri nurlanmış insanlar,negsin şehvetlerinden saf olmuşlar,temiz kalpleri tabiat levsinden ari olmuştur.Eşyada Hakk'ın zatından başka bir şey görmezler.Aşkta güzel suretlere kalplerini bağlamaya ihtiyaçları yoktur.Cümle eşyada cemali mutlakı müşahede ederler.
İkinci gurup,bunların nefisleri Hakk'ın sebebsiz inayeti ile yahut mücadehe ve riyazet ile tabiat zulmetinden saf olmuş,nefis şehavatından temizlenmiş ancak Hakk'ın cemalini güzel suretli insanların yüzlerinde görmekten külliyen kurtulamamışlardır.Bunların aşkı,şehvetsiz olarak bir güzel insan suretine tevcih ederler ki bunların aşkına "mecazi aşk"derler.Bu aşk bilahere aşkı Hakikinin rengine döner ve bu kayıtttan kurtulurlar.
Üçüncü gurup aşkı mecaziden yakasını kurtaramayan taife olup aşkları devamlı bir sureti bırakıp diğer surete yönelirler ve bu hal onların cemali mutlakı müşahedelerine mani olur.
Dördüncü gurup esfeli safilini tabiata düşen şehvetperestlerdir.hayvanlık mertebesinde kalmış,hayvani hislerinin sükun bulması çabası içindedirler.Bu taife hevayı nefse"aşk"adını koymuşlardır.